Choć zarówno likwidacja, jak i ogłoszenie upadłości w wielu przypadkach kończą się wykreśleniem spółki z rejestru i ustaniem jej bytu prawnego, są to procedury o całkowicie odmiennej funkcji. Likwidacja jest co do zasady trybem „właścicielskim”, służącym uporządkowanemu zakończeniu działalności w warunkach pozwalających na spłatę zobowiązań. Postępowanie upadłościowe stanowi natomiast mechanizm sądowy uruchamiany w razie niewypłacalności, którego nadrzędnym celem jest możliwie najwyższe zaspokojenie wierzycieli według reguł określonych w prawie upadłościowym.
Zakończenie działalności spółki – dwa odmienne scenariusze
Koniec działalności gospodarczej może wynikać z decyzji wspólników (lub akcjonariuszy) o zamknięciu przedsięwzięcia, zmianie struktury lub reorganizacji. W takim ujęciu spółka wygasza bieżące sprawy, porządkuje relacje kontraktowe i rozlicza majątek. Odmienne podstawy ma zakończenie działalności w drodze upadłości: tu punktem wyjścia nie jest decyzja biznesowa, lecz stan niewypłacalności, który uzasadnia włączenie sądu oraz poddanie majątku spółki rygorom procedury upadłościowej.
Likwidacja spółki – tryb handlowy pod kontrolą wspólników
Likwidacja jest prowadzona w oparciu o przepisy Kodeksu spółek handlowych. Zwykle rozpoczyna ją uchwała o rozwiązaniu spółki i otwarciu likwidacji oraz ustanowienie likwidatorów. Istotą tego postępowania jest doprowadzenie do stanu, w którym spółka „zamyka” interesy: ściąga wierzytelności, reguluje zobowiązania, spienięża majątek, a następnie – o ile po spłacie wierzycieli pozostaną środki – dokonuje rozliczeń na rzecz wspólników. Likwidacja ma charakter uporządkowany i planowy, ponieważ ster decyzyjny pozostaje przy organach spółki i osobach prowadzących likwidację, a nie przy sądzie upadłościowym.
W warstwie formalnej likwidacja wymaga ujawnienia odpowiednich informacji w Krajowym Rejestrze Sądowym. Otwarcie likwidacji wiąże się ze zgłoszeniem do KRS zmian w danych spółki w krótkim terminie (w praktyce przyjmuje się siedem dni od otwarcia likwidacji). Finalnym aktem, który zamyka procedurę, jest wykreślenie spółki z KRS na podstawie rozstrzygnięcia sądu rejestrowego – dopiero wtedy spółka definitywnie przestaje istnieć jako podmiot prawa.
Postępowanie upadłościowe – tryb sądowy uruchamiany przez niewypłacalność
Upadłość może zostać ogłoszona wyłącznie wtedy, gdy spełnione są przesłanki z prawa upadłościowego, w szczególności niewypłacalność dłużnika. Co istotne, samo złożenie wniosku nie jest równoznaczne z rozpoczęciem postępowania upadłościowego – kluczowe jest postanowienie sądu o ogłoszeniu upadłości. Wniosek najczęściej składa dłużnik, ale uprawnienie to przysługuje również wierzycielom, co w praktyce wzmacnia presję na podmiot, który utracił płynność.
Po ogłoszeniu upadłości następuje fundamentalna zmiana w sposobie zarządzania majątkiem. Spółka traci możliwość swobodnego rozporządzania aktywami, a jej majątek staje się masą upadłości. Zarząd nad tą masą obejmuje syndyk, którego zadaniem jest zabezpieczenie i spieniężenie składników majątkowych oraz przeprowadzenie rozliczeń z wierzycielami w ramach ustawowych zasad. Warto przy tym pamiętać, że postępowanie upadłościowe – zależnie od okoliczności – może również dopuszczać zawarcie układu, choć jego funkcją nadal pozostaje osiągnięcie możliwie najlepszego rezultatu dla wierzycieli.
Kiedy spółka staje się niewypłacalna – definicja i domniemania
Pojęcie niewypłacalności koncentruje się na realnej utracie zdolności wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Kluczowe jest to, że chodzi o brak możliwości płatniczych, a nie o sam brak woli zapłaty. Dla ułatwienia oceny ustawodawca wprowadza istotne domniemanie: przyjmuje się, że utrata zdolności do wykonywania wymagalnych zobowiązań nastąpiła, gdy opóźnienie w ich regulowaniu przekracza trzy miesiące.
W odniesieniu do spółek przewidziano dodatkową płaszczyznę oceny, opartą na relacji zobowiązań do majątku. Domniemanie niewypłacalności powstaje także wtedy, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku spółki, a taki stan utrzymuje się dłużej niż dwadzieścia cztery miesiące. Jednocześnie przy obliczaniu tej relacji pojawiają się ważne zastrzeżenia metodologiczne: po stronie majątku nie uwzględnia się składników, które nie weszłyby do masy upadłości, a po stronie zobowiązań wyłącza się m.in. zobowiązania przyszłe (w tym warunkowe) oraz zobowiązania wobec wspólnika lub akcjonariusza wynikające z pożyczek albo konstrukcji o podobnym skutku ekonomicznym. Dodatkowo ustawodawca odwołuje się do ujęcia bilansowego, wskazując określone wyłączenia (np. dotyczące rezerw oraz rozliczeń z podmiotami powiązanymi), które mogą mieć znaczenie przy weryfikacji, czy przekroczenie zobowiązań nad aktywami ma charakter trwały. Wreszcie trzeba uwzględnić wyjątek praktycznie istotny dla części spółek osobowych: wspomniane „bilansowe” domniemania nie dotyczą tych spółek osobowych, w których co najmniej jeden wspólnik – będący osobą fizyczną – odpowiada za długi spółki bez ograniczenia całym majątkiem.
Odpowiedzialność za inicjowanie procedur i znaczenie dla członków zarządu
W obu reżimach kluczowe znaczenie ma rola organów spółki, zwłaszcza zarządu. W likwidacji punkt ciężkości spoczywa na decyzji wspólników i technicznym przeprowadzeniu procesu przez likwidatorów. W upadłości natomiast zasadnicze znaczenie ma właściwa identyfikacja momentu niewypłacalności i podjęcie działań zgodnych z prawem upadłościowym. Zaniechanie złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości „we właściwym czasie” bywa w praktyce jednym z głównych źródeł ryzyka po stronie członków zarządu, ponieważ może otworzyć wierzycielom drogę do kierowania roszczeń przeciwko osobom zarządzającym, w tym również wierzycielom publicznoprawnym. Z tej perspektywy upadłość nie jest wyłącznie „końcem działalności”, lecz także instrumentem porządkującym sytuację prawną spółki i – przy prawidłowym, terminowym działaniu – mechanizmem ograniczającym ryzyko osobistej odpowiedzialności członków zarządu za zobowiązania spółki.
Czy spółka w likwidacji może ogłosić upadłość?
Możliwość ogłoszenia upadłości w toku likwidacji nie jest wyłączona. Likwidacja bywa czasochłonna i w jej trakcie kondycja finansowa spółki może ulec pogorszeniu – w skrajnych przypadkach aż do niewypłacalności. Jeżeli przesłanki niewypłacalności wystąpią po otwarciu likwidacji, dopuszczalne jest złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości, przy czym ciężar działania przechodzi w praktyce na likwidatorów, którzy reprezentują spółkę na etapie likwidacyjnym.
Wniosek praktyczny: kiedy likwidacja, a kiedy postępowanie upadłościowe
Ocena, „co jest korzystniejsze”, powinna zostać poprzedzona odpowiedzią na pytanie podstawowe: czy spółka jest wypłacalna i ma realną zdolność do uregulowania zobowiązań w toku likwidacji. Jeżeli tak, likwidacja zwykle pozwala zamknąć działalność w sposób bardziej przewidywalny i z większą kontrolą po stronie wspólników. Jeżeli natomiast spółka jest niewypłacalna, wówczas – zgodnie z logiką systemu prawnego – właściwą, a w praktyce jedyną legalną drogą jest zainicjowanie postępowania upadłościowego, ponieważ to ono odpowiada na stan faktyczny i chroni interes wierzycieli w sposób przewidziany ustawą.
Masz wątpliwości, czy spółka jest niewypłacalna i jakie kroki podjąć? Zapraszam do kontaktu — jako kwalifikowany doradca restrukturyzacyjny, radca prawny wspieram w restrukturyzacjach i upadłościach, także na etapie oceny ryzyk dla zarządu.